گروه فرآیند، دانشکده مهندسی شیمی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
مواد پر و پلیفلوروآلکیل (PFAS) که به «مواد شیمیایی جاودانه» معروف هستند، خانوادهای بزرگ از ترکیبات مصنوعی با پیوند فوقالعاده قوی کربن-فلوئور هستند. این ویژگی، آنها را در برابر تجزیه طبیعی در محیطزیست و بدن انسان مقاوم کرده و سبب ماندگاری دههها تا قرنها میشود. PFAS از دهه ۱۹۴۰ در طیف گستردهای از محصولات روزمره مانند ظروف تفلون، بستهبندیهای مقاوم به چربی، منسوجات ضدآب، فومهای آتشنشانی و صنایع الکترونیک به کار رفتهاند. امروزه این آلایندهها در آب آشامیدنی، خاکهای کشاورزی، هوای داخل ساختمان و حتی خون بیش از ۹۸ درصد انسانها یافت میشوند. مطالعات، ارتباط مستقیم PFAS را با انواع سرطان (کلیه و بیضه)، اختلال در سیستم ایمنی و کاهش پاسخ به واکسن، مشکلات تیروئیدی و هورمونی، افزایش کلسترول و اختلال در رشد جنین نشان دادهاند. حذف این مواد از محیطزیست به دلیل پایداری شیمیایی فوقالعاده، بسیار دشوار، پرهزینه و انرژیبر است؛ روشهای متداول تصفیه مانند کربن فعال تنها مواد را منتقل میکنند و نیاز به مدیریت پسماند ثانویه دارند. در سطح جهانی، سازمان حفاظت از محیطزیست آمریکا حد مجاز ۴ نانوگرم در لیتر را برای برخی PFAS ها در آب آشامیدنی تعیین کرده و اتحادیه اروپا به سمت ممنوعیت گسترده این ترکیبات حرکت میکند. آگاهی عمومی، انتخاب محصولات فاقد PFAS و جایگزینی ظروف نچسب با نمونههای سرامیکی یا چدنی، نقش کلیدی در کاهش مواجهه دارد. مقابله با این چالش نیازمند همکاری دولتها، صنایع، دانشگاهها و شهروندان برای حرکت از پاکسازی به پیشگیری و توقف تولید این آلایندههای ابدی است.