تغییر اقلیم و خشکسالی های مکرر به عنوان مهم‌ترین تنش‌های غیرزیستی، تهدیدی جدی برای امنیت غذایی جهانی و به ویژه برای کشورهای واقع در کمربند خشک و نیمه‌خشک مانند ایران محسوب می‌شود. ارقام تجاری پرمحصول، با وجود عملکرد بالا در شرایط آبی مطلوب، به دلیل تنگنای ژنتیکی ناشی از اهلی‌سازی و به نژادی مداوم، فاقد سازوکارهای کارآمد تحمل به خشکی هستند. در مقابل، خویشاوندان وحشی گیاهان زراعی که طی هزاران سال در شرایط سخت طبیعی تکامل یافته‌اند، مخازن ارزشمند تنوع ژنتیکی حاوی ژن‌های کلیدی برای تحمل خشکی، شوری، دماهای افراطی و سایر تنش‌ها هستند. بانک‌های ژن نیز به عنوان گنجینه دوم، نقش صندوق امانات بیولوژیک را ایفا کرده و این ذخایر راهبردی را در برابر انقراض و فرسایش ژنتیکی حفاظت نموده و در دسترس به‌نژادگران قرار می‌دهند. استقلال کشورها در تولید بذر و کنترل زنجیره تأمین غذا، از طریق توسعه و بهره‌برداری اصولی از بانک‌های ژن تقویت می‌شود. اما در ایران، کمبود بودجه، نابودی زیستگاه‌های طبیعی و مهم‌تر از همه عدم آگاهی عمومی از ارزش واقعی این ذخایر، بزرگ‌ترین تهدیدها هستند. این مقاله مروری جامع، مبانی نظری ارزش خویشاوندان وحشی و نقش بانک‌های ژن را تبیین می‌کند، سپس روش‌های نوین بهره‌گیری از خویشاوندان وحشی را بررسی و مطالعات موردی موفق در محصولات کلیدی را ارائه می‌دهد. در ادامه، چالش‌های پیشِ رو و توصیه‌های سیاستی برای بهره‌گیری مؤثر از این دو گنجینه بحث می‌شود. نتیجه آنکه، سرمایه‌گذاری هدفمند بر روی این دو گنجینه، نه یک گزینه، بلکه یک ضرورت راهبردی برای تضمین امنیت غذایی ایران در دهه‌های آینده است.